ج جبر - جبر در لغت به معنى شكسته بستن و نيكو كردن است « جبر و انجبر و تجبر و اجتبر » يعنى از درهم ريختن و شكسته شدن اصلاح و ترميم گرديد و به معنى بىنياز كردن فقير و به معنى الزام فعل و اكراه و اجبار آمده است و « تجبر » به معنى عتو و تكبر آمده است . مفهوم فلسفى آن به معنى ملجأ و مجبور بودن انسان است در افعال خود . مسألهء جبر و اختيار يكى از مسائل مهم عقلى فلسفى و كلامى است كه اكثر فلاسفه و متكلمان در حل آن مانده و در بيان آن حيران و سرگردانند . طرح مسأله چنين است كه آيا مردم در افعال و حركات خود مختارند يا ملجأ و يا ارادهء حق تعالى شامل تمام افعال و حركات و سكنات بندگان هم مىشود يا نه يعنى ما كه انسان هستيم و داراى شعور و ادراك مىباشيم افعال خود را به اختيار خود انجام مىدهيم يا آن‌كه همان‌طور كه وجود ما ناشى از مبدأ ديگرى است افعال ما هم از مبدأ ديگرى است و ما در افعال خود اختيارى نداريم . « 1 » اين مسأله به طريق فوق مورد توجه متكلم است . و طرح آن از نظر حكما چنين است كه ما كه انسان هستيم و داراى عقل و شعور و اراده هستيم آيا در افعال خود مقهور حوادث و طبيعت و الزام طبيعى و محيطى و تابع علل و معلول خاصى كه در اختيار ما نيست هستيم يا نه . آيا افعال ما تابع قانون خاص عليت و معلوليت است و نظام طبيعت ما را به هر طرف كه نظم او است مىبرد . متكلم گويد اگر ما در افعال خود مختار نباشيم پس ارسال رسل و انزال كتب و احكام عبادى و غيره چه معنى دارد . و اگر مختاريم معنى قضا و قدر و لوح محفوظ و محو و اثبات و قدرت الهى و آيات و اخبارى كه در مورد اراده و خواست خدا آمده است كه « يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي . . » چه معنى دارد . از نظر فيلسوف ، اگر انسان مختار باشد پس معنى قانون عليت و نظام طبيعى چيست و اگر مجبور باشد پس قوانين و مقررات اجتماعى و اخلاقى براى چيست و چرا هر فردى جورى فكر كرده و افعال و حركات او طورى ديگرى است . آيا قاعدهء عليت استثناپذير است و در مورد حركات و افعال و خواسته‌هاى انسانى عليت و

--> ( 1 ) مشاعر ، ص 62 و تفسير كبير ، ملا صدرا ، ص 294 .